Ekinoks ve Gündönümü Nedir? Mevsimler Nasıl Başlar?

Meteorologlar mevsimleri tam aylar olarak ele alır: kış Aralık–Şubat, ilkbahar Mart–Mayıs gibi. Bu nedenle iki ayrı “kış başlangıcı” vardır: 1 Aralık (meteorolojik) ve 21–22 Aralık (astronomik).

Dünya’nın dönme ekseni, Güneş etrafındaki yörünge düzlemine göre yaklaşık 23,4 derece eğiktir. Bu eğiklik yüzünden yıl boyunca Güneş ışınları Kuzey ve Güney yarımküreye farklı açılarla gelir. Işığın dik geldiği yarımkürede yaz, eğik geldiği yarımkürede kış yaşanır.

Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı mevsimlerin asıl nedeni değildir; yılın en yakın noktası Ocak başında, en uzak noktası Temmuz başındadır.

Mevsimler yarımkürelere göre terstir. Türkiye’de yaz başlarken Avustralya’da kış başlar. Bu yüzden “yaz” ve “kış” kavramları evrensel değil, yarımküre bağımlıdır.

Kış gündönümünde İstanbul’da gündüz yaklaşık 9 saat 10 dakika, yaz gündönümünde yaklaşık 15 saat 5 dakika sürer. Ekinokslarda gündüz ve gece yaklaşık 12 saattir. Bu fark, yıl boyunca Güneş’in gökyüzündeki yüksekliğinin değişmesinden kaynaklanır.

Ekinoks, güneşin gün ile gece uzunluğunu hemen hemen eşitlediği andır; ancak tam eşitlik ekinoks gününe denk gelmez. Atmosferin ışığı kırması ve güneşin bir nokta değil bir disk olması nedeniyle gündüz biraz uzun sürer. Gündüz ile gecenin en yakın olduğu güne “eşitlik günü” denir ve Kuzey Yarımküre’de ilkbaharda ekinokstan birkaç gün önce, sonbaharda birkaç gün sonra görülür.

Haziran gündönümü Kuzey Yarımküre’de yılın en uzun gündüzüdür; Türkiye’de gündüz yaklaşık 15 saate yaklaşır. Aralık gündönümü ise en kısa gündüzdür ve gündüz yaklaşık 9 saat civarına iner. Bu süreler şehrin enlemine göre bir miktar değişir.